السلطان بن السلطان ابن السلطان ناصر الدين شاه قاجار - خلد الله ملكه و سلطانه - وارد بلدهء مراغه شديم اهمّ امور و الزم مشاغل ديدن كوه رصد را بر خود مخمّر كرده ، تا اين مرحله اولا مكشوف شود كه چون هلاكوخان سلطان الحكما خواجه نصير الدين محمد طوسى را به امر رصد مأمور ساخت و او را مختار نمود [ 2 الف ] در تعيين يكى از بلدان ممالك وى كه مرزوبوم آن از اول جيحون تا اقصاى روم بود و آن جناب بلدهء مراغه را برگزيده وجه وى واضح و روشن شود . اگر چيزى از آثار عمارت رصدخانه از تغييرات زمانه باقى باشد مرئى گردد . بعد از يك روز توقف و رفع كسالت سفر روز دوشنبه بيست و هشتم صفر المظفر كه شمس در ميزان دو درجه و چهل و سه دقيقه بود و تاريخ هجرى بر يكهزار و دويست و هفتاد و شش ناقصه مطابق با چهاردهم كانون الآخر رومى 2170 ناقصهء اسكندرى ، موافق با دهم ماه جلالى 781 هفتصد و هشتاد و يك ناقصهء ملكشاهيه ، مطابق با بيست و ششم سبطامر ماه فرانسه و چهاردهم سنتبر ماه روسى سنهء 1859 يكهزار و هشتصد و پنجاه و نه ناقصهء مسيحى هنگام طلوع نيّر اعظم من بنده عليقلى به اتفاق نواب اشرف و الا نايب الاياله فرهاد ميرزا و جناب استاد اجل غياث الدين جمشيد ثانى ملّا على محمد اصفهانى و جناب ميرزا احمد حكيمباشى [ 2 ب ] كاشانى از مضرب خيام ظفر فرجام كه در كنار شهر بود به سمت غربى مراغه ميل نمود . و اهل اين بلد اين تل را « رصد داغى » خوانند و نيكو شناسند و ما خود نيز علم بر اين داشتيم كه رصدگاه در غربى مراغه واقع شده ، چنان كه مؤيد الدين عرضى در رساله‌اى كه در آلات و ادوات رصدگاه مراغه نوشته فرمايد : « فلنذكر الآن الآلات التى علمنا بالرصد المحروس بمدينة مراغه على التلّ الذى بالجانب الغربى منها بالقرب من المدينة . » و زهى عجب از صاحب وصّاف و مؤلف تاريخ حبيب السير كه نوشته [ اند ] تل رصد در شمال شهر مراغه واقع شده . علىاىحال چون بر زبر تل برآمديم تلّى بود وسيع و مسطّح . اگرچه به حسب خلقت آن تل در نهايت خوبى در مكان خوب واقع شده ولى به جهت امر رصد هم آن تل را تسطيح كرده‌اند و هم بعضى تلهاى ديگر كه مانع رؤيت از طرف